خداوند كه فرموده بود تا از آنان اعراض شود ، در بازگشت ، به هيچ روى با آنان هم سخن نشدند . به ديگر مؤمنان نيز دستور داده شد تا از آنها دورى كنند . اينان در شمار منافقان نبودند بلكه تنها از روى بىتوجهى به فرمان رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم و دنيا طلبى چنين كردند . پس از بازگشت رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم و مسلمانان ، آنان به اجبار به كوهها پناه بردند . خانوادهء ايشان ، غذا برايشان مىبردند ، اما با آنها سخن نمىگفتند تا آن كه خداوند توبهء آنان را پذيرفت : « 1 » « و نيز خدا پذيرفت توبهء آن سه تن را كه از جنگ تخلّف كرده بودند تا آنگاه كه زمين با همهء گشاديش بر آنها تنگ شد و جان در تنشان نمىگنجيد و خود دانستند كه جز خداوند هيچ پناهگاهى كه بدان روى آورند ندارند . پس خداوند توبهء آنان را بپذيرفت تا به او باز آيند ، كه توبه پذير و مهربان است . » آيات ديگرى از اين سوره دربارهء « مسجد ضرار » است . زمانى كه مسجد قبا به دست اصحاب پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم و بنى عمرو بن عوف ساخته شد و رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم هر از چندى در آن نماز مىگزارد ، بنى غنم بن عوف نيز از روى نفاق و حسادت مسجدى در كنار مسجد قبا ساختند و از آن حضرت خواستند تا در آن نماز بخواند . رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم كه آمادهء حركت به سوى تبوك بود ، فرمود : پس از بازگشت چنين خواهد كرد . اما خداوند آن حضرت را از نماز خواندن در مسجد مزبور كه نامش را « ضرار » گذاشت نهى كرده و فرمود : وَ الَّذِينَ اتَّخَذُوا مَسْجِداً ضِراراً وَ كُفْراً وَ تَفْرِيقاً بَيْنَ الْمُؤْمِنِينَ وَ إِرْصاداً لِمَنْ حارَبَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ مِنْ قَبْلُ وَ لَيَحْلِفُنَّ إِنْ أَرَدْنا إِلَّا الْحُسْنى وَ اللَّهُ يَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ ، خدا شهادت دهد ، آنهاكه مسجدى مىسازند تا به مؤمنان زيان رسانند و ميانشان كفر و تفرقه اندازند و تا براى كسانى كه مىخواهند با خدا و پيامبرش جنگ كنند كمينگاهى باشد ، آنگاه سوگند مىخورند كه ما را قصدى جز نيكوكارى نبوده است ، دروغ مىگويند . هرگز در آن مسجد نماز مگزار ، مسجدى كه از روز نخست بر پرهيزگارى بنيان شده [ مسجد قبا ] شايسته‌تر است كه در آنجا نماز كنى . در آنجا مردانى هستند كه دوست دارند پاكيزه باشند ، زيرا خدا پاكيزگان را دوست دارد . » رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم در بازگشت دستور داد تا آن مسجد را به آتش كشيدند . « 2 » ابن اسحاق مىگويد : پيش از رفتن به تبوك ، خانهء يك يهودى با نان سُويلم كه پايگاهى

--> ( 1 ) . مجمع البيان ، ج 5 ، ص 79 ؛ المغازى ، ج 3 ، صص 1053 - 1052 ؛ المصنف ، ابن ابى شبيه ، ج 7 ، ص 423 ؛ كعب مىگويد : رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم دستور داده بود كه « لايكلمنا احد و لا يسلم علينا احد و لايرد علينا سلام » اين وضعيت چهل روز به طول انجاميد . ( 2 ) . المغازى ، ج 3 ، ص 1046 ؛ السيرة النبويه ، ابن هشام ، ج 4 ، ص 530